Internet en AI
Nog nooit was zoveel kennis zo gemakkelijk beschikbaar. Internet en AI leveren binnen enkele seconden antwoorden waarvoor vroeger een bibliotheek, een deskundige of dagen onderzoek nodig waren. Dat is absoluut vooruitgang: voor oplossingen hoeven we niet telkens opnieuw hetzelfde denkwerk te verrichten. Sterker, voor de samenleving als geheel is dit pure winst: een enorme cumulatieve tijdsbesparing die de economie, innovatie en uiteindelijk ons welzijn vooruit duwt.
Maar een antwoord vinden is niet hetzelfde als begrijpen waarom het antwoord klopt. Oplossingen helpen ons verder met een probleem. Maar, begrip stelt ons in staat ook het volgende probleem op te kunnen lossen. Als je begrijpt waarom twee keer drie gelijk is aan zes, dan kan je zelf zonder uitleg beredeneren beredeneren wat twee keer vier is. Begrip is overdraagbaar en oplossingen zijn dat niet.
Onze gerichtheid op snelheid werkt dat begrip niet altijd in de hand. We zoeken, vinden, reageren en gaan verder. Uitleg wordt een samenvatting, de samenvatting wordt één zin en uiteindelijk lijkt een 👍 voldoende. Begrip, reflectie en kritiek staan daar haaks tegenover want die kosten veel tijd, en juist die tijd gunnen we onszelf steeds minder.
Internet en AI zijn daarom zowel een zegen als vloek. Het levert razendsnel antwoorden op, maar vermindert tegelijkertijd de noodzaak om zelf te begrijpen. Dat is niet zonder gevolgen.
Leren, associëren, kritisch zijn en handelen
Dus... Veel weten biedt geen garantie. Kennis kan nieuwe gedachten mogelijk maken, maar kennis kan ook worden gebruikt om een bestaand wereldbeeld te verdedigen. Leren, verbanden leggen, kritisch onderzoeken en vervolgens handelen zijn verschillende vaardigheden. Die vier acties zijn even vluchtig in een zinnetje samengevat maar: ze zijn van cruciaal belang voor iedere "maatschappelijke deelnemer".
Voor een democratie is dat onderscheid essentieel. Goed geïnformeerde burgers die informatie slechts herhalen, daar heb je gewoon vrij weinig aan. Democratie vraagt mensen die kennis kunnen verbinden, bevragen en omzetten in verantwoord handelen.
Democratie betekent letterlijk dat het volk regeert. Bijna niemand weet dat. We gebruiken het woord democratie voortdurend en hebben er uitgesproken meningen over. Maar we staan nauwelijks stil bij wat het eigenlijk echt zegt. Immers, als de bevolking de baas is, volgt daar een eenvoudige en niet weerlegbare conclusie uit: iemand moet die macht namens ons uitoefenen. In Nederland is dat de Tweede Kamer. Niet de regering en niet de Eerste Kamer. De Tweede Kamer is onze gedelegeerde macht en daar is geen speld tussen te krijgen.
Nu wordt het echt interessant, als je dat uitlegt, dan krijg je totaal verschillende reacties. De een zegt: "Dat wist ik niet. Maar, ja, zo bekeken is het eigenlijk heel logisch." De ander begint onmiddellijk uit te leggen waarom dat helemaal niet klopt. Die laatste reactie kom je opvallend vaak tegen bij mensen die veel weten en gewend zijn een uitgesproken mening te hebben. Kennis maakt ons namelijk niet automatisch ruimdenkender. Kennis kan ons ook dogmatischer maken, in de zin van "Ik weet het beter".
Dingen weten is echt iets anders dan verbanden leggen tussen de dingen die je weet. Wie veel kennis heeft, beschikt ook over een groot arsenaal om zijn bestaande wereldbeeld te verdedigen. Maar goed kunnen leren en goed kunnen associëren zijn twee verschillende dingen. Veel weten is daarom geen garantie dat je goed kunt denken. Soms zit al die kennis het denken juist in de weg.