Is het de wijsheid der jaren?
Toen ik jong was praatte ik met vrienden over de maatschappij, over politiek. Leeftijd was absoluut een beperkende factor. Achteraf gezien? We waren best slim hoor maar tegelijkertijd waren we onnozel en naïef.
Misschien was het een beetje de schuld van jeugdige hersenen die wilden sponzen, die alles wat aannemelijk klonk, of vanuit autoriteit gepresenteerd werd, als zoete koek gulzig absorbeerden als "waarheid". Daarmee kan je meteen een enorme zwakte van mensen benoemen: goedgelovigheid.
Die tijd… Tussen dat jong zijn en nu ligt meer dan een halve eeuw. Het is die grote tijdspanne die kennis, diepere inzichten en nieuwe gedachten heeft opgeleverd. Het "toeval" wil dat ik notities maak, voor mijzelf en anderen. Gewoon af en toe, soms uit frustratie, soms om dingen niet te vergeten of omdat ik ze simpelweg te belangrijk vind. Over tientallen jaren zijn het er veel geworden. De notities die online staan, technisch en maatschappelijk, zijn vaak gelezen omdat ze blijkbaar iets toevoegen.
Tegelijkertijd was er nauwelijks verband tussen die notities en om dat op te lossen is een boekvorm geschikt, daarmee kunnen de notities aan elkaar gelijmd worden met verbindende tekst en uitleg. Kennis publiceren is waardevol. Maar kennis publiceren is niet hetzelfde als kennis behouden. Dit boek kan je zien als een reddingsactie.
Deze tijd is echt anders
Ik kom uit de analoge wereld. Wilde je wat weten? Dan vroeg je het op school, later was de bibliotheek een oase van kennis en natuurlijk waren geschoolde collega's van onschatbare waarde. Die tijd bestaat niet meer en ik ben meegegaan in de ontwikkelingen. Maar dertig jaar geleden stelde het internet nog weinig voor. Je belde in met een modem, zoekmachines waren primitief, Wikipedia bestond niet en AI al helemaal niet. Kennis was relatief moeilijk bereikbaar en je was simpelweg gedwongen om dingen te begrijpen, te doorgronden en te onthouden.
Daardoor was de weg naar een oplossing anders dan nu. Je zocht niet alleen naar een antwoord, je zocht naar inzicht. Begrijpen was vaak een voorwaarde om een probleem op te lossen. Niet omdat mensen toen slimmer waren of omdat die tijd beter was, maar omdat de beschikbare hulpmiddelen je bijna vanzelf die kant op stuurden.
De notities zijn in die tijd ontstaan. Geen verzameling meningen of losse observaties, maar pogingen om te begrijpen hoe onze samenleving werkt. Waarom mensen doen wat ze doen. Waarom machten en structuren ontstaan. Waarom democratie, moraal, economie en technologie zich ontwikkelen zoals ze doen.
Dit boek is in zekere zin niets anders dan een voortzetting van die zoektocht. De notities zijn het vertrekpunt, niet de bestemming.
Iedere dag verdwijnen websites met waardevolle informatie. De auteur is overleden. De hostingrekening wordt niet meer betaald. Een WordPress-installatie blijkt na tien jaar niet meer te upgraden. Een domeinnaam verloopt. Of iemand besluit simpelweg dat het "wel mooi geweest is". En daarmee verdwijnt niet alleen een website, er verdwijnt ervaring. Daarom is dit geen website in de klassieke zin. Het is een verzameling statische documenten die zonder database, zonder CMS en zonder bijzondere software te lezen zijn. HTML is na tientallen jaren nog steeds leesbaar. Ik verwacht dat dat over veertig jaar nog steeds zo zal zijn, als ik er zelf allang niet meer ben.
Voortschrijdende vergetelheid
Kennis moet niet alleen gepubliceerd worden. Kennis moet overdraagbaar zijn - en blijven. Dat geldt niet alleen voor techniek of wetenschap. Mogelijk geldt dit juist nog veel sterker voor maatschappelijke kennis.
De wetenschap kent een mechanisme om voort te bouwen op eerdere publicaties. Theorieën worden verbeterd. Soms blijken ze onjuist, maar ook dat wordt onderdeel van het collectieve geheugen. Daardoor ontstaat vooruitgang, vooruitgang van de mensheid, progressie. Progressie is beargumenteerbaar ons grootste doel.
In de maatschappelijke en politieke wereld is dat mechanisme veel zwakker ontwikkeld. Discussies keren terug. Rapporten verdwijnen in archieven. Commissies worden vergeten. Hoorzittingen worden nooit meer teruggekeken. Na twintig of dertig jaar blijkt regelmatig dat dezelfde argumenten opnieuw op tafel liggen, waarna iemand opmerkt: "Zo dachten we er twintig jaar geleden ook al over."
Mensen zijn niet dom. Het probleem is niet dat inzichten ontbreken. Het probleem is dat die inzichten onvoldoende worden overgedragen. Wetenschap kent "voortschrijdende inzichten" terwijl binnen de democratische samenleving "voortschrijdende vergetelheid" heel gewoon is. Dat is gevaarlijk, we hebben er last van: een samenleving die niet op de schouders van haar eerdere inzichten staat, staat ook op de schouders van anti-democratische krachten, zoals lobbyisme en autocratische invloeden.
Met een vingertje wijzen naar lobbyisten en autocraten mag, ja moet, maar bedenk ook wat hun opdracht is. Zij bouwen dossiers op, bewaren kennis en investeren tientallen jaren in hetzelfde onderwerp. Zij onderhouden hun institutionele geheugen. Wanneer we dat onderhoud binnen de democratie niet plegen, ontstaat vanzelf ondermijning van diezelfde democratie.
Complot-achtig? Welnee, gewoon achterstallig onderhoud. En achterstallig onderhoud kent iedereen. Immers, we onderhouden onze dijken, omdat we weten dat water levensbedreigend kan zijn, we onderhouden onze bruggen, omdat we weten dat slijtage onvermijdelijk is. Elektriciteitsnetten, spoorwegen en archieven: dito. Maar het geheugen van onze democratie laten we opvallend vaak aan toeval over. Dat heeft gevolgen. Iedereen ergert zich aan verspilling van belastinggeld, aan telkens terugkerende politieke discussies of aan beleid dat iedere paar jaar opnieuw lijkt te beginnen en iedere keer zonder enig resultaat.
Herinneren is onderdeel van goed burgerschap
Tegelijkertijd doen we er goed aan ook onszelf een ongemakkelijke vraag te stellen: "Hoeveel verantwoordelijkheid draag ik zelf voor het onderhoud van onze democratie?" Die vraag is confronterend. Want democratie is niet iets wat "Den Haag" doet. Democratie is ook niet iedere vier jaar naar een stemhokje gaan. Democratie is een gezamenlijk project waarin iedere burger mede-eigenaar is van het collectieve geheugen - en zoveel meer. Democratie vraagt betrokkenheid, "goed burgerschap" en vooral onderhoud, net als die dijken. Een niet goed onderhouden democratie brokkelt langzaam af. Je krijgt dus vanzelf wat je verdient.
Dat is uiteindelijk een belangrijke reden waarom deze bundel bestaat. Niet om gelijk te krijgen. Niet om de waarheid in pacht te hebben. Misschien is dat wel de belangrijkste taak van iedere generatie: niet alleen nieuwe kennis produceren, maar ervoor zorgen dat de volgende generatie haar ook werkelijk kan erven. Archiveren is niet hetzelfde als herinneren.