Een spiegel voor homo stultus
Bij de term "homo sapiens" verwijst "sapiens" naar wijsheid: de wijsheid van de jaren, van het inzicht, van associëren en van kennis. Gecombineerd met "leren, associëren, kritisch zijn en daarnaar handelen" levert dat daadwerkelijk "sapiens" op. "Stultus", in de betekenis van dom, heeft nauwelijks te maken met niet kunnen denken maar alles met niet willen denken.
Sociaal zijn is een fundament van iedere samenleving. Het zit ingebakken in onze genen. Het is de reden waarom we niet standaard denken dat alles leugen en bedrog is. Integendeel, we gaan er juist van uit dat wat we lezen, horen en zien in beginsel waar is.
Dat is een kracht. Zonder vertrouwen zouden samenwerking, handel, vriendschap, wetenschap en democratie nauwelijks mogelijk zijn.
Tegelijkertijd is het een kwetsbaarheid. Eigenschappen die een samenleving sterk maken, kunnen ook worden misbruikt. Vertrouwen kan omslaan in goedgelovigheid. Aanpassingsvermogen kan omslaan in systeemgewenning. Wat onze kracht is, is tegelijkertijd onze zwakte.
Die twee valkuilen zijn benoembaar:
- Goedgelovigheid.
- Systeemgewenning.
Goedgelovigheid
Mensen zoeken betekenis, zekerheid, hoop, bevestiging en een verhaal waarin ze zichzelf herkennen. Die behoefte maakt verhalen krachtig.
Als iemand iets serieus zegt, gaan we er in eerste instantie van uit dat het waar is. Waarom zou iemand liegen? Vertrouwen is immers de standaard.
Mensen willen geloven.
Daardoor kunnen overtuigingen ontstaan die niet gebaseerd zijn op feiten en logica, maar op de aantrekkingskracht van het verhaal zelf. Wat prettig, geruststellend of herkenbaar voelt, wordt gemakkelijk voor waar aangenomen.
Systeemgewenning
Gedrag wordt regelmatig gebruikt om systemen te rechtvaardigen.
Anders gezegd: mensen passen zich aan een systeem aan, en die aanpassing wordt vervolgens aangevoerd als bewijs dat het systeem blijkbaar is wat mensen willen of nodig hebben.
Systemen vormen gedrag.
Voorbeelden: Linux vs Windows, autocratie vs democratie.